प्रस्तुत आलेखमा मैले सुर्खेतको वीरेन्द्रनगरस्थित देउती बज्यैको उत्पत्ति र यसको ऐतिहासिक विकासक्रमलाई मानवशास्त्रीय तथा समाजशास्त्रीय दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गर्ने प्रयास गरेको छु। यसमा मैले मूलतः वैदिक “देवता” र रैथाने “देउता” बीचको भाषिक, अनुष्ठानिक र मनोवैज्ञानिक भिन्नतालाई आधार मानेको छु। यसै आधारमा कसरी एक आदिवासी राजी समुदायको प्रकृति पूजक परम्परा समयक्रममा राज्यसत्ताको प्रभाव र संस्कृतिकरणको प्रक्रियामार्फत मूलधारको हिन्दु शक्तिपीठमा रूपान्तरण भयो भन्ने विषयमा छलफल गरेको छु। यस अध्ययनमार्फत मैले कर्णालीको रैथाने परम्परामा देउता लाग्ने र भोग पाएपछि सन्तिने लौकिक चरित्रलाई देउती बज्यैको अभ्यासमार्फत पुष्टि गर्दै उनी वैदिक भगवती नभएको तथ्य उजागर गरेको छु। यसका साथै पञ्चायतकालीन राज्य निर्माण, तत्कालीन राजा वीरेन्द्रको क्षेत्रीय विकास अवधारणा र सरकारी पहलहरूले यस देउती थानलाई कसरी संस्थागत र राष्ट्रिय स्वरूप प्रदान गरे भन्ने ऐतिहासिक तथ्यहरूको समेत विश्लेषण गरेको छु।
प्रस्तावना:
देवता र देउता बीचको सत्ता विमर्श कुनै पनि धार्मिक अनुष्ठान वा शक्तिपीठको निर्माण आध्यात्मिक विषय मात्र नभएर त्यो तत्कालीन समाजको शक्ति सन्तुलन, सांस्कृतिक अन्तरघुलन र राज्यको विचारसँग जोडिएको हुन्छ। कर्णाली र सुदूरपश्चिमको समाजशास्त्रीय अध्ययन गर्दा “देवता” र “देउता” बीचको सूक्ष्म र गम्भीर भिन्नतालाई बुझ्न नितान्त आवश्यक छ। देवता मूलतः संस्कृत वाङ्मय र हिन्दु कथाबाट निर्देशित अवधारणा हो, जसलाई वैदिक कर्मकाण्ड र ब्राह्मण पुरोहिततन्त्रले वैधानिकता दिन्छ। अर्कोतर्फ, देउता खस आर्य र स्थानीय आदिवासीहरूको विशुद्ध रैथाने मस्टो (कर्णाली क्षेत्रको प्रकृतिमा आधारित धामी-झाँक्री परम्परा) वा प्रकृति पूजक परम्पराको उपज हो। देउती बज्यैलाई यही रैथाने देउता परम्पराको स्त्रीलिङ्गी रूप अर्थात् देउतीको कसीमा राखेर हेर्नुपर्दछ। यो कुनै वैदिक भगवती नभएर कर्णालीको माटो, जङ्गल र पानीको पहरेदार स्थानीय मातृ पुर्खाको लौकिक प्रतिविम्ब हो।
लाग्ने र सन्तिने मनोविज्ञान:
वैदिक र लौकिक प्रकृतिको द्वन्द्व देउती बज्यै विशुद्ध रूपमा वैदिक भगवती होइनन् भन्ने कुराको सबैभन्दा बलियो मानवशास्त्रीय प्रमाण कर्णाली भेगको 'लाग्ने' र 'सन्तिने' (सन्तुष्ट हुने) विश्वास पद्धति हो। वैदिक हिन्दु परम्पराका देवीदेवताहरू सामान्यतया पारलौकिक कल्याण, मोक्ष वा सात्विक अनुग्रहसँग जोडिन्छन्। यसैगरी कर्णालीको मस्टो तथा रैथाने देव परम्परा नितान्त लौकिक, मानवीय आवेगले भरिएको र केही हदसम्म प्रतिशोधात्मक प्रकृतिको हुन्छ। यस भेगका देउताहरू कुनै त्रुटि, अशुद्धि वा वाचा बन्धन तोडिँदा रिसाउने, मानिसलाई दुःख दिने, शारीरिक वा मानसिक रूपमा बिरामी गराउने र मानव शरीर वा परिवारमा सिधै लाग्ने गर्दछन्। यसरी लागेको वा रिसाएको देउतालाई शान्त पार्न सात्विक मन्त्रले मात्र पुग्दैन। यसका लागि अनिवार्य रूपमा धजा, अछेता वा जीवबलि अर्थात् भोग चढाउनुपर्ने हुन्छ। जब देउताले भोग पाउँछन्, अनि उनीहरू सन्तुष्ट भई सन्तिने र लागेको दुःख र बिराम तत्काल हट्ने गहिरो यथार्थपरक अभ्यास यस क्षेत्रमा छ। देउती बज्यैको मन्दिर परिसर र भक्तजनहरूको मनोविज्ञानमा आज पनि यही लाग्ने र सन्तिने मान्यता हुबहु लागू हुन्छ। कसैले भाकल नबुझाउँदा वा त्रुटि गर्दा देउती लागेको र बिरामी परेको जनविश्वास व्यापक छ। त्यसपछि मन्दिरमा उपस्थित भई धजा, अछेता, घन्ट, बोका, कुखुरा वा पाठीको भोग दिएपछि मात्र देउती सन्तिने र कष्ट निवारण हुने अनिवार्य सर्त रहेको छ। यसै सर्तले देउती बज्यैलाई हिन्दु ग्रन्थकी शालीन भगवतीभन्दा पनि कर्णालीकै उग्र र लौकिक मस्टो धामी परम्पराकी रैथाने मातृशक्तिकै रूपमा प्रमाणित गर्दछ।
धामी धमिनी परम्परा र राजी समुदायको जीववाद
यस अनुष्ठानिक चरित्रलाई राजी समुदायको ऐतिहासिकतासँग जोडेर हेर्दा थप स्पष्टता आउँछ। सुर्खेत उपत्यका र आसपासका क्षेत्रमा प्राचीन कालदेखि बसोबास गर्दै आएको राजी समुदायको मुख्य जीवनपद्धति जङ्गल र नदीमा आश्रित थियो। आदिवासी जीववाद (प्रकृतिका हरेक तत्त्वमा प्राण वा शक्ति हुन्छ भन्ने आदिम विश्वास) का अनुसार प्रकृतिका हरेक तत्त्वमा शक्ति हुन्छ। राजीहरूले जङ्गलमा फेला पारेको अमूर्त शिलालाई दैवीकरण गर्नु उनीहरूको प्रकृतिप्रतिको त्यही आदिम विश्वासको उपज थियो। कर्णालीको मस्टो परम्परामा देउता शरीरमा धारण गर्ने पुरुषलाई 'धामी' र समाजले आदरपूर्वक 'बाजे' भन्ने चलन छ भने स्त्री शक्ति धारण गर्ने महिलालाई 'धमिनी' र आदरार्थी रूपमा 'बज्यै' भनिन्छ। यही भाषिक र सांस्कृतिक निरन्तरताको कडीस्वरूप उक्त मातृ शक्तिलाई देउती र बज्यै भनिएको हो।
संस्कृतिकरणको प्रक्रिया र सांस्कृतिक मिलन
जब कर्णाली र भेरी क्षेत्रमा खस साम्राज्य र पछि गोर्खाली राज्यसत्ताको विस्तार भयो, अनि स्थानीय आदिवासी परम्पराहरूलाई राज्यको मूलधारमा समाहित गर्ने अव्यक्त रणनीतिको सुरुवात भयो। भारतीय समाजशास्त्री एम. एन. श्रीनिवासले अघि सारेको 'संस्कृतिकरण' (स्थानीय वा तल्लो तहका परम्पराले माथिल्लो हिन्दु जातिका मूल्यमान्यता अपनाउने प्रक्रिया) को सिद्धान्त अनुरूप देउती बज्यैको रैथाने थानले पनि बिस्तारै हिन्दुकरणको आवरण ग्रहण गर्दै गयो। प्रकृति र पुर्खाकी देउतीलाई हिन्दु दुर्गा वा भगवतीको रूपमा व्याख्या गरियो। यस संस्कृतिकरणको प्रक्रियामा पनि आदिवासी प्रभाव कायमै रह्यो। एकातिर राजी समुदायले आफ्नो जन्मजात पुरोहित्याइँको अधिकारलाई निरन्तरता दिए भने अर्कोतिर देउती लाग्ने र भोग दिएपछि सन्तिने मस्टो चरित्रले मन्दिरको मूल अनुष्ठानलाई निर्देशित गरिरह्यो। यो एक अद्वितीय सांस्कृतिक मिलन हो, जहाँ हिन्दुकरणको आवरणभित्र आदिवासी जीववाद र कर्णालीको रैथाने मनोविज्ञान एउटै थानमा सँगसँगै बाँचिरहेको छ।
राज्यको हस्तक्षेप, राजा वीरेन्द्रका सवारी र संस्थागत विकास
देउती बज्यैको आधुनिक र संस्थागत विकासमा नेपालको पञ्चायतकालीन राज्य व्यवस्था र शाहवंशीय राजसंस्थाको प्रत्यक्ष प्रभाव रहेको छ। तत्कालीन राजा वीरेन्द्रले देशलाई पाँच विकास क्षेत्रमा विभाजन गरेपछि सुर्खेतको वीरेन्द्रनगर मध्य-पश्चिमाञ्चल विकास क्षेत्रको सदरमुकाम बन्न पुग्यो। राज्यसत्ताले आफ्नो उपस्थिति बलियो बनाउन विकासका साथसाथै स्थानीय धार्मिक आस्थाका केन्द्रहरूलाई पनि संरक्षण गर्ने नीति लियो। वि.सं. २०३० को दशकमा राजा वीरेन्द्रबाट मध्य-पश्चिमको भ्रमणका क्रममा सुर्खेतमा रहेका मुकाम र उनका नियमित सवारीहरूले यस क्षेत्रको राष्ट्रियकरणमा ठूलो भूमिका खेले। राजा वीरेन्द्रको सवारीका समयमा स्थानीय सम्पदाहरूको अवलोकन गर्ने परम्परा अनुरूप देउती बज्यैले पनि प्रत्यक्ष राज्य संरक्षण प्राप्त गर्यो। रैथाने थानलाई व्यवस्थित मन्दिरको स्वरूप दिने, भौतिक पूर्वाधार निर्माण गर्ने र गुठी संस्थानको दायरामा ल्याउने सरकारी पहलहरू यही कालखण्डमा तीव्र रूपमा अगाडि बढे। राज्यले यसलाई राजी समुदायको पुर्खा थानबाट माथि उठाएर समग्र मध्य-पश्चिमकै शक्तिपीठको रूपमा स्थापित गर्यो, जसले गर्दा यो मन्दिर सबै हिन्दु धर्मावलम्बीहरूको साझा आस्थाको केन्द्र बन्न पुग्यो र यसको स्थानीय चरित्रमाथि राष्ट्रिय भगवतीको मानक थपियो।
निष्कर्ष
देउती बज्यैको ऐतिहासिक र सामाजिक विकासक्रमले नेपालको सीमान्तकृत आदिवासी पहिचान र राज्य प्रायोजित मूलधारको हिन्दुत्व बीचको जटिल र समन्वयात्मक सम्बन्धलाई उजागर गर्दछ। देउता लाग्ने, मानिसलाई दुःख दिने र भोग पाएपछि सन्तिने कर्णालीको उग्र मस्टो मनोविज्ञानले देउती बज्यै वैदिक भगवती नभएर विशुद्ध रैथाने देउती हुन् भन्ने अकाट्य प्रामाणिकता पेस गर्दछ। राजी समुदायको पुरोहिततन्त्र र जीववादको गर्भबाट जन्मिएकी यी देउती, पछि राजा वीरेन्द्रको विकास क्षेत्रको अवधारणा र गुठी संस्थानको सरकारी पहलसम्म आइपुग्दा एक पूर्ण संस्थागत र राष्ट्रिय शक्तिपीठमा परिणत भएकी छन्। तसर्थ, देउती बज्यैको अध्ययन एक धार्मिक स्थलको वर्णन मात्र होइन। यो त नेपालको राज्य निर्माण, संस्कृतिकरण र उपेक्षित लोक परम्पराले आफ्नो मौलिक अस्तित्व र मनोविज्ञान जोगाउन गरेको ऐतिहासिक सङ्घर्षको महत्त्वपूर्ण समाजशास्त्रीय दस्तावेज हो।
